{"id":1438,"date":"2014-11-22T11:20:00","date_gmt":"2014-11-22T10:20:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.espaciogranvia.org\/los-estoicos-2\/"},"modified":"2019-12-02T20:44:48","modified_gmt":"2019-12-02T19:44:48","slug":"los-estoicos-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/los-estoicos-2\/","title":{"rendered":"Estoicismo para a vida"},"content":{"rendered":"

\"los<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

O estoicismo naceu como escola filos\u00f3fica en Atenas \u2014aproximadamente no ano 300 a.C.\u2014 da man de Zen\u00f3n de Citio, que a estableceu no chamado P\u00f3rtico das Pinturas (Sto\u00e0 poik\u00edle), pois estaba decorado cuns cadros de Polignoto. Esta doutrina xorde como intento de sintetizar e aproveitar os aspectos m\u00e1is positivos das distintas escolas filos\u00f3ficas que se mov\u00edan na Atenas daquela \u00e9poca. Unha Atenas que xa perdeu o seu protagonismo pol\u00edtico en mans de Macedonia, pero segue sendo unha cidade bulliciosa, que se resiste a perder o seu prestixio como foco de cultura e como punto de referencia dunha civilizaci\u00f3n como a grega, que estaba atravesando un momento de profundos cambios. S\u00f3crates fai xa cen anos que foi condenado e executado, e os seus disc\u00edpulos \u2014 e os disc\u00edpulos destes\u2014 interpretaron, cada cal ao seu xeito, os ensinos do mestre. O estoicismo toma como referencia directa a S\u00f3crates, pero non no seu aspecto intelectual, sen\u00f3n na importancia que daba este a a pr\u00e1ctica da virtude. Tam\u00e9n recibiu unha forte influencia da Escola C\u00ednica, as\u00ed como de Plat\u00f3n, Her\u00e1clito, etc.; pero sempre facendo fincap\u00e9 en que o aspecto debe ser m\u00e1is pr\u00e1ctico que te\u00f3rico.<\/p>\n

M\u00e1is adiante, o estoicismo sair\u00e1 do p\u00f3rtico ateniense e chegar\u00e1 a cidades como Alejandr\u00eda, Babilonia e, con Panecio de Rodas, \u00e1 cidade de Roma. Roma, nese momento, estaba nun proceso de expansi\u00f3n que vai facer xurdir unha nova clase de heroe romano. Un heroe que non se conforma s\u00f3 cos triunfos militares, sen\u00f3n que ten a necesidade dunha moral persoal. As\u00ed, estes homes de acci\u00f3n e cun gran sentido pr\u00e1ctico atoparon no estoicismo unha doutrina que respond\u00eda plenamente \u00e1s s\u00faas aspiraci\u00f3ns. A \u00faltima \u00e9poca do estoicismo ser\u00e1 case exclusivamente romana, e dela aparecer\u00e1n nomes como Musonio Rufo, Cat\u00f3n de \u00datica e, sobre todo, tres grandes figuras que dar\u00e1n ao estoicismo o selo definitivo, convert\u00e9ndoo nun pensamento v\u00e1lido para os homes de todos os lugares e de todas as \u00e9pocas: S\u00e9neca, Epicteto e Marco Aurelio.<\/p>\n

A filosof\u00eda estoica ten como centro de preocupaci\u00f3n ao home. Do mesmo xeito que outras doutrinas antigas, divide a filosof\u00eda en tres partes: l\u00f3xica, f\u00edsica e \u00e9tica; pero co tempo o seu verdadeiro interese ser\u00e1 a \u00e9tica. No entanto, \u00e9 importante entender como os estoicos v\u00edan ao mundo, porque \u00e9 o punto de partida do seu pensamento. Para eles existen dous principios na natureza: a materia e a raz\u00f3n que est\u00e1 nela. Esta raz\u00f3n ou principio activo tam\u00e9n \u00e9 \u201ccorporal\u201d e p\u00f3desella identificar con Deus. O Principio Divino e o mundo son pois inmanentes. A Natureza identif\u00edcase coa divinidad, e liga todas as cousas mediante unha lei inexorable. Esta forma de entender o mundo vai dar orixe a unha das caracter\u00edsticas m\u00e1is significativas do estoicismo: a idea de que todo canto sucede faino de acordo a unha profunda necesidade e unha inevitable finalidade que impide outro rumbo.<\/p>\n

A FELICIDADE: TRANQUILIDADE DA ALMA<\/p>\n

Para o estoico, o ben supremo na vida \u00e9 a felicidade, e esta consiste na tranquilidade da alma: a \u201cataraxia\u201d. Pero esta tranquilidade non \u00e9 unha actitude de pasividade est\u00e9ril e insensible, sen\u00f3n, m\u00e1is ben, \u00e9 un estado no que o sabio estoico superou as circunstancias que ve\u00f1en do mundo exterior, e controlado as excitaci\u00f3ns provocadas polos sentidos na s\u00faa relaci\u00f3n con ese mundo exterior. O sabio \u00e9 dono de si, imperturbable; non se deixa arrebatar por nada. Para iso s\u00f3 hai un cami\u00f1o: o poder da raz\u00f3n, e as\u00ed como o Universo ten unha intelixencia que pon orde na natureza, tam\u00e9n o home que quere alcanzar a sabedor\u00eda ten que conseguir a orde na s\u00faa vida por medio da s\u00faa raz\u00f3n, pois esta \u00e9 unha parte da Raz\u00f3n Universal. As\u00ed se comprende mellor a insistencia destes fil\u00f3sofos cando recomendaban vivir de acordo coa Natureza: vivere secundum naturam.<\/p>\n

Desta doutrina despr\u00e9ndese un aparente determinismo e unha certa resignaci\u00f3n. O sabio acepta \u00e1 natureza tal como \u00e9, am\u00f3ldase por enteiro ao destino: parere Deo libertas est, obedecer a Deus \u00e9 liberdade. Pero ent\u00f3n, poderiamos preguntarnos: Onde queda a liberdade humana? Se estamos inclu\u00eddos nun plan xeral do Destino, que sentido ten o noso libre albedr\u00edo, a nosa capacidade para crear e mellorar a nosa vida? Os estoicos resolv\u00edan esta cuesti\u00f3n considerando que a contingencia humana estaba inclu\u00edda neste Plan Xeral, convert\u00e9ndose ent\u00f3n en providencia. Ou sexa, n\u00f3s podemos elixir o cami\u00f1o ante os dilemas da vida; se o facemos seguindo os dictados da nosa raz\u00f3n, axustar\u00e9monos\/axustar\u00e9mosnos \u00e1 natureza e seremos felices; si pola contra eliximos o cami\u00f1o equivocado, a vida acabaranos \u201cpasando factura\u201d, coa carga de sufrimento que iso leva consigo. Esta formulaci\u00f3n p\u00f3dese ilustrar cun exemplo sinxelo: si nunha tarde lluviosa temos que sa\u00edr \u00e1 r\u00faa obligatoriamente, \u00e9 unha estupidez que nos enfademos coa choiva. O l\u00f3xico, \u00e9 que sexamos intelixentes e obedezamos \u00e1 nosa raz\u00f3n collendo un paraguas para non mollarnos. N\u00f3s non podemos evitar a choiva, pero somos libres de elixir o modo de facer fronte \u00e1 choiva ou a calquera circunstancia da vida.<\/p>\n

LIBERDADE E SENTIDO PR\u00c1CTICO<\/p>\n

De entre todos os fil\u00f3sofos estoicos, Epicteto foi, probablemente, o que tratou con maior profundidade o problema da liberdade humana. El dixo en certa ocasi\u00f3n: \u201c\u00c9 un necio quen crea que a liberdade consiste en querer que todo ocorra de acordo cos nosos desexos\u201d. A s\u00faa condici\u00f3n de escravo e as duras condici\u00f3ns que soportou na s\u00faa vida, lonxe de afundilo, serviron de \u201cpedra de toque\u201d \u00e1 s\u00faa alma independente, e tan firme, que nin os golpes m\u00e1is adversos nin a sinraz\u00f3n dos homes puideron doblegarla. Esta experiencia vital dotouno dun gran sentido pr\u00e1ctico \u00e1 hora de plantexar a liberdade e a felicidade humana. Para iso baseouse nunha idea sinxela, pero brillante: as cousas son de dous tipos, as que dependen de n\u00f3s e as que non. Dependen de n\u00f3s os nosos xu\u00edzos e opini\u00f3ns, os nosos desexos, etc.; \u00e9 dicir, todos os nosos actos. Por outra banda, non dependen de n\u00f3s todas aquelas cousas nas que interve\u00f1en outras persoas ou as circunstancias da vida: as nosas riquezas, dignidades, etc. Para Epicteto, a raz\u00f3n pola que o home non alcanza plenamente a felicidade \u00e9 porque adoita confundilas; que para ser realmente libre, hai que tomar como propio o que depende de n\u00f3s, as\u00ed ningu\u00e9n nos pode obrigar a facer o que est\u00e1 en contra da nosa vontade. Pola contra, si nos apoiamos en cousas que non dependen de n\u00f3s, non atoparemos sen\u00f3n obst\u00e1culos e sinsabores na vida. Cantas veces nos temos ilusionado por un proxecto ou un ascenso profesional, e, vi\u00f1\u00e9ronse abaixo, porque a decisi\u00f3n final escap\u00e1base do noso \u00e1mbito. Para o estoicismo, isto non quere dicir que non busquemos unha mellora na vida, sen\u00f3n que saibamos discernir cando debemos facelo e cando non, cando debemos loitar con vontade, e cando resignarnos ante o irremediable.<\/p>\n

A BREVEDAD DA VIDA<\/p>\n

Outra das grandes ideas que nos legou o estoicismo e que pode ter unha gran utilidade nas nosas vidas, \u00e9 a relaci\u00f3n entre o home e o tempo que lle concede a vida. O tempo desde sempre foi un enigma para o ser humano. Pretendemos atrapalo, pero esc\u00e1pase das nosas mans como fina area. Os romanos acu\u00f1aron a frase tempus fugit, o tempo foxe, para dar a entender o seu car\u00e1cter escurridizo i ef\u00edmero. S\u00e9neca, no seu ensaio De brevitate vitae, Da brevedad da vida, m\u00f3stranos o aspecto relativo do tempo, xa que non \u00e9 que a nosa vida sexa curta, sen\u00f3n que n\u00f3s desperdiciamola en cousas banais. El dic\u00eda que o tempo \u00e9 como o di\u00f1eiro: \u201cPouco para o que o malgasta e moito para quen sabe administralo\u201d, pero como \u00e9 algo incorp\u00f3reo non lle damos o valor que lle damos \u00e1s cousas materiais. Este \u00e9 un problema moi dos nosos d\u00edas; quiz\u00e1 por esa tendencia de afastarnos do noso \u201ceu interior\u201d, pas\u00e1monos a vida reench\u00e9ndoa con praceres e desexos que satisf\u00e1n nosa parte m\u00e1is instintiva ou pasional, pero que nos quita tempo para as cousas verdaderamente humanas. O tempo dedicado \u00e1 nosa vida profesional, aos nosos h\u00e1bitos televisivos ou \u00e1s m\u00e1is variadas posibilidades de lecer que nos brinda a nosa sociedade son bos exemplos diso. Mant\u00e9\u00f1ennos entretidos, pero tam\u00e9n nos impiden ter unha vida m\u00e1is intensa e profunda, e quiz\u00e1 plasmar os so\u00f1os e ideais de mocidade. Si f\u00f3semos capaces de apoiar a nosa disciplina na nosa raz\u00f3n, ou simplemente no sentido com\u00fan, veriamos como o tempo al\u00e1rgase, e sorprenderi\u00e1monos das cousas que se poden facer nun d\u00eda e nunha vida.<\/p>\n

Por outra banda, o emperador-fil\u00f3sofo Marco Aurelio rec\u00f3rdanos nos seus Meditaciones o valor do momento: \u201cPor m\u00e1is longa que sexa a vida dun, ao morrer, todos perdemos o mesmo: o presente, pois o pasado xa o perdemos antes, o futuro non o posu\u00edmos a\u00ednda, e non podemos perder o que non temos\u201d, por iso recom\u00e9ndanos: \u201cRealizar cada acto coma se estiv\u00e9semos a piques de sa\u00edr desta vida, coma se fose o noso \u00faltimo d\u00eda\u201d. Esta frase invita a reflexionar sobre a utilizaci\u00f3n do noso tempo, da importancia do presente. En xeral, tense a tendencia a deixar as cousas importantes da vida para o futuro: os nosos grandes plans, so\u00f1os, etc., e vivimos o presente \u201cde pasada\u201d; pero, e si non hai futuro? Ningu\u00e9n nolo garante, podemos sa\u00edr desta vida en calquera momento e sen previo aviso. Segundo Marco Aurelio podemos dar \u00e1 vida outra dimensi\u00f3n. Non nos podemos librar das ataduras do tempo, pero pod\u00e9molo converter no noso aliado e vivir cada momento con m\u00e1is calidade e conciencia; \u00e9sto far\u00eda que o noso futuro fose mellor.<\/p>\n

O HOME CIDAD\u00c1N DO MUNDO<\/p>\n

Outro dos conceptos esenciais do estoicismo, que vai ter unha gran importancia na creaci\u00f3n do dereito romano, e a\u00ednda na formaci\u00f3n do propio Imperio, foi o do cosmopolitismo. A visi\u00f3n que ti\u00f1an os estoicos do mundo e a s\u00faa finalidade fac\u00eda ver aos seres racionais reflexo da Raz\u00f3n Universal e, polo tanto, relacionados entre si e cun destino com\u00fan. Por iso, para eles, o Estado ideal \u00e9 o Estado sen fronteiras nin nacionalidades, onde prime a idea de \u201ccidad\u00e1n do mundo\u201d. A lei natural debe rexer sobre o cosmos e sobre todas as cidades, nunha especie de \u201crep\u00fablica universal\u201d.<\/p>\n

A influencia do estoicismo na nosa cultura occidental foi moito m\u00e1is extensa e persistente do que adoita crerse, sobre todo a partir da \u00e9poca renacentista. Grandes nomes de escritores e fil\u00f3sofos como Shakespeare, Quevedo, Descartes, Pascal, etc., tomaron o estoicismo como fonte de inspiraci\u00f3n.<\/p>\n

Malia os s\u00e9culos transcorridos, a filosof\u00eda estoica segue tendo validez nunha \u00e9poca como a que estamos vivindo. Non para que sexa un adorno m\u00e1is que tome parte da nosa vida intelectual, sen\u00f3n porque nos axuda a co\u00f1ecernos mellor a n\u00f3s mesmos: co\u00f1ecer os nosos puntos fortes para potenciarlos e as\u00ed convertelos en instrumentos de defensa contra as dificultades tanto exteriores como interiores.<\/p>\n

O estoicismo concib\u00edase como unha forma de vida. Quiz\u00e1 nos sexa de gran utilidade recuperar este aspecto. Como di o propio Epicteto nunha das s\u00faas m\u00e1ximas:
\n\u00c1nimo, pois! Pensa en todas as facultades das que est\u00e1s provisto e prep\u00e1rate a resistir toda clase de probas; ben armado est\u00e1s e en disposici\u00f3n de sacar vantaxes a\u00ednda das situaci\u00f3ns m\u00e1is terribles da vida.<\/p>\n

Rafael Carb\u00f3 (Revista Esfinge)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  O estoicismo naceu como escola filos\u00f3fica en Atenas \u2014aproximadamente no ano 300 a.C.\u2014 da man de Zen\u00f3n de Citio, que a estableceu no chamado P\u00f3rtico das Pinturas (Sto\u00e0 poik\u00edle), pois estaba decorado cuns cadros de Polignoto. Esta doutrina xorde […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":996,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14,23],"tags":[],"class_list":["post-1438","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artigos-gal","category-filosofia-gal"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1438","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1438"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1438\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1439,"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1438\/revisions\/1439"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/media\/996"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1438"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1438"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/espaciogranvia.org\/gal\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1438"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}